I. CƠ SỞ TẠO DÁNG BONSAI
Thân Chính
Thân chính của bonsai có quan hệ đến toàn bộ dáng, thế và hướng phát triển của bonsai, nó đóng vai trò quyết định đến hình dáng và ý nghĩa của bon sai. Dáng vẻ của bonsai thì thiên biến vạn hóa nên thân chính của nó cũng đa dạng không kém. Để người chơi bonsai dễ dàng nắm bắt và chọn cách chơi, người ta đã chia thân chính của bonsai ra thành 11 loại sau:
1. Thân thẳng
Về cơ bản của nhóm này là thân thẳng, trọng tâm ở gốc, ngọn hướng thẳng lên trời. Biểu thị ý chí mạnh mẽ, dứt khoát, tinh thần thỏa mái phóng khoáng, sức khỏe dồi dào.
(1). Kiểu thô kệch
Có phong độ của một vị đại tướng, sự tráng kiện, chắc chắn của tuổi già
Do thân ngắn phần gốc quá lớn mà ngọn lại nhỏ vót nên toàn bộ fan tạo thành một khối vững chắc hướng lên trên còn trọng tâm thì tập trung vào giữa, dáng đứng mạnh mẽ vững chắc. Đây là dạng bonsai “đại thụ” của phái Lĩnh Nam
(2). Kiểu tráng kiện
Biểu hiện ý chí mạnh mẽ, khát vọng vươn cao, dáng vẻ vững chắc.
Phần thân chính nhỏ dần đều từ gốc lên ngọn, dáng thanh tao tự nhiên, thế đứng vững chắc biểu thị khát vọng vươn cao.
(3). Kiểu thanh tú
Biểu thị dáng ung dung tự tại, phong thái tao nhã, làm như con người và trời xanh gần gũi với nhau.
Thân chính thẳng, vót. Sự thay đổi từ trên xuống dưới, từ nhỏ đến lớn không nhiều. Xu hướng phát triển ổn định như trông mềm mại, uyển chuyển cho ta cảm giác sự vững chắc lại nằm trong dáng mềm mại ấy.
2. Thân nghiêng
Thân chính phát triển theo chiều nghiêng, trọng tâm ra khỏi thân chính tạo nên thế đứng không chắc, thiếu ổn định thế nhưng nó tạo nên hình tượng sinh động, tự do phóng khoáng.
Các dạng thân nghiêng bao giờ cũng phối hợp với các nhánh của nó tạo nên sự hài hòa thống nhất.
(1). Kiểu nghiêng cở bản
Thân cây nghiêng từ gốc, đây là dạng “lấy động cầu thế”.
(2). Kiểu gập – nghiêng
Dạng cơ bản: Phần gốc thẳng còn thân trên sẽ gập nghiêng ở một vị trí nào đó, thế đứng vừa tĩnh vừa động biểu thị cá tính nhanh nhẹn linh hoạt.
(3). Kiểu quay đầu
Cũng là dạng nghiêng nhưng phần trên ngọn của thân tự nhiên gập ngược lại hướng về phía gốc. Đây là đặc điểm nghệ thuật “Lấy động cầu tĩnh”.
(4) Kiểu thùy đỉnh (ngọn rủ xuống)
Ngọn cây và thân cây cùng tạo thành một góc hướng xuống đất biểu thị sự yếu ớt như kiểu tiên ông say rượu nửa say nửa tỉnh. Đây là đặc điểm lấy động cầu tịnh “Kiểu này thường gặp ở cây liễu rủ”.
3. Thân gấp khúc
Thân cây gấp khúc nhiều lần theo kiểu chữ “S” biểu thị sự linh hoạt mềm mại như rồng. Nhưng do gấp khúc nhiều lần làm cho nó thiếu mạnh mẽ. Đây là đặc điểm “Dĩ nhu cương, thanh tuấn tú lệ”.
(1). Kiểu trực khúc
Dạng này gấp khúc nhưng vươn thẳng có đặc điểm nho nhã, thanh tú.
(2) Kiểu tà khúc
Tà khúc là kiểu gấp khúc mà lại nghiêng chứ không thẳng như Trực Khúc.
Biểu thị sự uyển chuyển. Kiểu này thuộc kiểu “Lâm thủy Bonsai”.
Về cơ bản thân chính của dạng này cong như một cây cung. Do lực hướng nhiều phía nên nó tỏ ra yếu ớt. Trông nó giống một con sư tử vừa tỉnh ngủ.
(3) Kiểu hồ khúc (Cong vòng cung)
(4) Kiểu du long
Kiểu này số lần gấp khúc tương đối nhiều do vậy tổng lực của giảm đi. Mềm mại uyển chuyển là đặc tính của “Du Long”.
4. Huyền nhai (Vách đá dựng đứng)
Huyền nhai là kiểu thân cây uốn lượn nhưng theo hướng từ trên xuống, lãng mạn nhưng khí phách. Nó gợi cho ta sự thán phục và cổ vũ tính thần vươn lên
(1). Kiểu bán huyền
Thân chính gập nhưng góc độ nhỏ, thân hướng xuống nhưng góc độ nhỏ, thân hướng xuống nhưng có xu hướng vươn dài hơn, biểu thị sự cố gắng, không quản ngại khó khăn. Thân cây ở dạng này trông thô nhưng mạnh mẽ và có sức sống.
(2) Kiểu toàn huyền
“Toàn huyền” là kiểu cầu kỳ, góc độ lớn, thân buông thẳng xuống và ngọn có xu hướng vươn ra ngoài, mềm mại như rồng giỡn sóng vậy.
(3) Kiểu khúc huyền
Thân chính của dạng này vẫn gấp khúc theo chiều nằm ngang, sau đó lại buông xuống, ngọn có xu hướng vươn dài ra. Kiểu này trông rất lãng mạn, linh hoạt, hiếu động.
(4) Kiểu hồi huyền
Thân chính sau khi buông xuống tự nhiên thì ngọn lại có xu hướng mọc ngược lên, theo chiều “lên – xuống – lên” nên tạo thành hình chữ “S” tạo thành xung lực trên dưới, biểu thị ý chí kiên cường.
5. Thân chẻ (Tích can)
Dạng này tiêu biểu cho bố cục tạo cho thân cây kiểu dáng già nua, cằn cỗi, hai mặt tương phản nhau rồi sau đó bất ngờ tạo những biến hóa làm cho dáng vẻ nó trở nên độc đáo.
(1) Kiểu bán tích (chẻ một nửa)
Thân cây nửa khô nữa tươi tốt (vinh), đó là tương phản của sinh và tử. Cách biểu đạt này tượng trưng cho sức sống tràn trề.
(2) Kiểu tà tích (Nghiêng và chẻ)
Ở dạng này, cả thân cây hoặc một phần thân cây bị khuyết hoặc lõm vào ở lưng thân khiến cho tại đó sẽ xuất hiện nhánh mới tạo nên phong thái tự nhiên.
(3) Kiểu khúc tích
” Khúc tích” là dạng thân vừa chẻ nhưng vừa gấp khúc, nhìn một mặt sẽ thấy vừa kín vừa hở. Chính điều này sẽ tạo nên sự tương phản “khô” và “vinh” làm cho thân cây càng trở nên hoang dã, sinh động.
6. Khiêu chi (kiểu thân có các nhánh nhảy múa)
Từ một nhánh nẩy ra nhiều nhánh rồi nhiều nhánh nữa cùng thống nhất trong một thể trông rất linh động và biến hóa.
(1) Kiểu đơn khiêu
Từ một phía của thân chính mọc ra một nhánh chính khác, nhánh ấy cắm xuống rồi lại mọc lên trông như một quả bóng nẩy lên vậy làm cho người xem có cảm giác thời gian và không gian ở đây cứ kéo dài ra đến vô tận.
(2) Kiểu song khiêu
Thân và nhánh cứ vươn ra cắm xuống rồi mọc lên tạo thành tam cấp từ nặng đến nhẹ, từ mạnh đến yếu, vận động theo hướng “lên – xuống – lên”, tiết tấu vui nhộn.
(3) Kiểu đa khiêu
Từ thân chính mọc ra cả hai bên, các nhánh lần lượt cắm xuống và mọc từ 3 lần trờ lên, trông như một dàn hợp xướng vui nhộn.
7. Thân hủ (Hủ: mục nát)
Dạng thân này người chơi chủ yếu là lợi dụng được sự đục khoét, ăn mòn hoặc chỗ mục của thân cây hoặc gia công vào để có được hình dáng tự nhiên. Trông rất khôi hài và đầy cá tính.
(1) kiểu sơn thạch (núi đá)
Lấy bề mặt tượng trưng như vách đá, mặt đá vậy nhưng luôn tạo cho phía trên xum xuê, phía dươi thưa đi. Kiều này biểu thị tính cách kiên cường mạnh mẽ.
(2) Kiểu can hủ
Lấy một loạt những chổ mục rỗng để làm nền cho cả thân. Kiểu này nói chung biểu thị được sức mạnh kiên cường thông qua cách bố cục “sinh – tử” đối xứng.
(3) Kiểu ngật đáp
Kiểu này lấy điểm để xử lý các chỗ mục rỗng làm cho nó hình thành nhiều chỗ gồ ghè, lồi lõm. Phần gồ ghề lồi lõm tập trung thật nhiều ở gốc còn trên ngọn thì nhánh mọc tự nhiên, tạo thành sự đối xứng thú vị.
8. Thân liên căn (Liền với gốc rễ)
Cách này chính là lợi ích các rễ cây để cùng với các nhánh khác phía trên tạo thành một quần thể đặc trưng cho sự giàu có thịnh vượng.
(1) Kiểu lão thiếu (1 già 1 trẻ)
Theo cách sắp xếp này là một già một trẻ, một lớn một nhỏ, một cao một thấp. Lấy lớn làm chủ, lấy nhỏ làm khách. Phân biệt rõ ràng nhưng bố cục rất thống nhất, trong đó nhánh lớn làm trung tâm, làm chủ thể toàn cục. Biểu thị mối quan hệ thân thiết.
(2) Kiểu tình bạn
Dạng này gồm: một thân cao, cường tráng, một thân thấp hơn mảnh mai hơn tạo thành ý nghĩa “Phu thê thụ” (cây vợ chồng) hoặc là tình bạn già bền vững gắn bó với nhau ở phần gốc sau đó mới phân thành hai nhánh.
(3) Kiểu hợp quần
Dạng này phải có ít nhất từ 3 thân trở lên tạo thành một quần thề, thế vươn cao nhưng hướng lại đối nhau. Kiểu hợp quần biểu thị sự đoàn kết, nâng đỡ lẫn nhau.
9. Thân phụ thạch (kèm với đá)
Dạng thân này dựa vào đá để mọc lên nhưng lại kết hợp với đá tạo thành một thể thống nhất, nửa ẩn nửa lộ ra.
(1) Kiểu thạch đỉnh
Là kiểu mà gốc cây mọc ngay trên đầu một cục đá. Đá thì kiên cường đứng trự còn thân cây thì mềm mại che trên đầu.
(2) Kiểu bán yêu (nửa lưng)
Kiểu này phối hợp giữa hình thức thân nghiêng gập và trường thạch. Cây đọt nhiên mọc ra từ lưng chừng đá. Thân cây dựa vào đá để vươn dài ra ngoài biểu tượng của con rồng đầy khát vọng.
(3) Kiểu đỉnh huyền (treo trên đỉnh)
Kiểu này lấy khối đá làm trung tâm. Thân cây tạo theo kiểu “Huyền nhai”, uốn lượn ra ngoài và như treo lơ lửng trên khối đá, làm cho người ta có cảm giác “Hồi vọng y luyến”.
10. Thân ngọa
Phần lớn thân chính đều nằm dài ra trông giống như Phật tổ dưỡng thần tiên say nằm ngủ, làm cho người ta có cảm giác vô tư không buồn lo. Tuy vậy tư thế này lại thể hiện một tinh thần ổn định, vị trí chắc chắn.
(1) Kiểu nằm ngang (Hành ngọa)
Thân cây nằm ngang, ngọn hơi vươn lên, tư thế “tỉnh” nhưng ngọn cây lại thể hiện thế “động”. Chủ đề kiểu này là “Dưỡng tinh súc thoát, thụy sư sơ tỉnh”.
(2) Kiểu khúc ngọa (nằm nhưng gấp khúc)
Dạng thân nằm nhưng gấp khúc, tư thế “nửa say nửa tỉnh” kiểu Quý Phi say rượu càng thêm gợi tình.
11. Thân tổ hợp
(1) Kiểu tổ hợp hai cây
Đó là sự kết hợp từ hai cây trở lên hình thành tổ hợp 2 cây, 3 cây … hoặc nhiều cây. Tư thế các cây trong một tổ hợp có thể không giống nhau. Do kiểu này đa dạng nên ở đây chỉ giới thiệu các dạng cơ bản nhất.
Tổ hợp hai cây gồm một thẳng một nghiêng hợp thành, bố cục chặt chẽ, hỗ trợ lẫn nhau.
(2) Kiểu tổ hợp ba cây
Gồm một thẳng, một nghiêng, một gấp khúc nhưng không rời rạc nhau trong một tổng thể.
Tổ hợp 3 cây bố cục theo cách chụm ở gốc và mở ở ngọn biểu hiện sự phân minh rõ ràng.
(3) Tổ hợp nhiều cây
Tổ hợp này do tổ hợp hai cây và một cây nữa tạo thành. Từ kiểu này ta có thể tạo ra tổ hợp nhiều cây gọi là “Tùng lâm” tạo thành một quần thể vừa động vừa tĩnh vừa thực vừa hư, chiều cao của chúng tương đối bằng nhau. Phản ảnh được sự biến hóa góc độ không gian của bố cục thiết kế.
