CÁC YẾU TỐ CẤU THÀNH HÌNH THÁI BONSAI
Chỉnh thể
Các phần trước đã giới thiệu qua các nhân tố tạo dáng cho bonsai như thân, nhánh, rễ, tán cây. Mỗi một bộ phận là một nhân tố quan trọng góp phần vào vẻ tổng thể. Chơi bonsai phải dụng công nhiều vì thế tính thẩm mỹ trong mỗi tác phẩm phụ thuộc vào các bộ phận nhỏ hợp thành. Các bộ phận nhỏ này lại phải được sắp xếp bố cục một cách thống nhất hợp lý nếu không sẽ dễ dàng tạo ra sự “tạp loạn vô chương” chỉ phí công sức mà thôi.
Dưới đây là những vấn đề quan trọng cần chú ý để cấu thành chỉnh thể một tác phầm bonsai
(1) Lấy thân chính làm cơ sở
Nghĩa là các bộ phân khác chỉ bổ trợ, chỉ phục vụ cho thân chính, làm cho thân chính trở nên nổi bật nhất lúc ấy mới tỏ rõ được hiệu quả của các bộ phận khác so với nó.
Ở hình trên, do thân chính là thân thẳng mạnh mẽ hùng vĩ nên các bộ phận khác đều như vậy quanh nó theo các kiểu nhánh “sừng nai” “tán cây hình rẻ quạt” để cùng phối hợp.
Do thân chính gấp khúc nên phải dùng loại cành móng gà, rễ mâm rồng để phối hợp nhằm tạo ra dáng cổ xưa, xanh tươi và khỏe mạnh.
(Hình trên) Thân chính từ trên vươn ra và chồm xuống theo thế “huyền ngạn”, nhánh cây kiểu “bình triển” tán cây kiểu “bình triển” còn rễ cây kiểu “bàn long”, trông rất mạnh mẽ. Đó là nghệ thuật “chuyển nguy thành an”.
(Hình trên) Do thân chính nghiêng nên nhánh cây theo kiểu “thượng dương” ôn hòa, cùng phối hợp với tán cây “tam giác” tạo thế vững chắc hơn.
(Hình trên) Thân chính nghiêng gập nên các nhánh theo kiểu gió thổi rèm buông. Rễ cây kiểu “bàn long” (Rồng cuộn khúc) tạo sự phất phơ.
(Hình trên) Thân chính theo kiểu “Phụ thạch bán huyền” kết hợp với “thượng dương khúc chiết” nhánh cây kiểu “tà diệt” còn gốc cây theo kiểu “bàn nữu” tán cây hình dù làm cho tác phẩm càng tăng tính cổ xưa.
(Hình trên) Thân chính thẳng “đại thụ hình” nhánh cây kiểu sừng nai hợp với rễ cây kiểu phóng xạ cùng tán cây kiểu bán nguyệt làm cho tác phẩm thêm cổ xưa.
(Hình trên) Kiểu nhánh móng gà, rễ phóng xạ phối hợp với thân chính “đoạn liệt” biểu thị sức sống mãnh liệt.
(Hình trên) Thân chính thuộc kiểu “khúc ngọa” (cong nằm xuống). Rễ cây kiểu “bàn long” nhưng chỉ một phía cùng với tán cây hình rẻ quạt làm cho bonsai lộ rõ thế “Tàng long ngọa hổ”.
(Hình trên) Thân chính nghiêng lại theo kiểu “can hủ”, rễ “bàn long” một bên cùng phối hợp với kiểu nhánh “phong xúy” biểu thị sự xông pha từng trải.
(Hình trên) Dùng nhánh “bạn khúc”, rễ một phía hợp với kiểu thân gấp khúc, đó chính là đặc điểm nghệ thuật “vô cấu vô thúc”.
2. Vẽ rồng thêm mắt
Là những kiểu tạo yếu tố bất ngờ ở một vị trí nào đó làm cho tác phẩm thêm sinh động, phong phú.
(Hình trên) Thân chính nghiêng rồi bất ngờ sinh ra một nhánh chính kiểu “tà diệt” làm cho tác phẩm đạt đến sự bình ổn, tỉnh táo.
(Hình trên) Kiểu nhánh “hạ chiết thượng thương” (dưới chồm xuống, trên vươn lên) làm cho sức nặng dồn xuống tác phẩm trông càng sinh động.
(Hình trên) Đặc điểm chủ yếu ở đây là lấy ít thắng nhiều. Nhờ cách phối hợp giữa thân nghiêng và tán lá vòng cung mà nó giảm đi được những nhánh nhỏ không cần thiết.
Với loại nhánh khúc chiết thượng thương làm chủ thể thứ hai sau chân chính, hình thành hai tán cây chính, phụ tạo sự so le và màu sắc đậm nhạt khác nhau.
Kiểu nhánh đại chiết trên thân chính nghiêng tạo cảm giác mạnh mẽ coi thường nguy hiểm.
Thân chính kiểu “phụ thạch khúc tà”, thông qua những nét đẹp tự nhiên của khối đá, chúng phối hợp với nhau thật khéo léo tạo nên sự sinh động, đầy sức sống.
Lấy hình tượng “phong xúy” làm hình thái chỉnh thể kiểu này thể hiện chủ đề ngoan cường bất khuất trước gió bão.
Bonsai với hai thân chính nhưng biết lợi dụng thân bên phải để làm cân đối thân bên trái và dùng thân bên trái phối hợp để tổng thể hài hòa nhưng lại không đơn điệu.
(Hình trên) thân cây kiểu “khúc tích” (thân gập lại bị chẻ ra) phối hợp với nhánh “khúc chiết” làm cho nhánh và thân “bình”, thân với nhánh tạo “thế” theo phong cách “khinh như phù vân” làm cho cảm giác nghệ thuật bay bổng hơn.
(3). Thác lạc hữu trí, tầng thứ phân minh
(Đán xen một cách tinh tế, thứ bậc rõ ràng)
Là những cách xử lý hài hòa giữa hư và thực, nặng và nhẹ, chính và phụ, ẩn và lộ,… để làm phong phú chủ đề.
(Hình trên) Các nhánh được sắp xếp trái, phải một cách đối xứng, làm cho bố cục của nó vừa “thâu” vừa “phóng”, vừa “thưa” vừa “dày” luân phiên nhau cùng phối hợp với thân chính tạo sự uốn lượn hài hòa.
(Hình trên) Thân chính thẳng, nhánh chính thứ nhất không được quá thấp để không phá vỡ khí thế vươn lên của cây. Đồng thời thông qua nhánh chính thứ nhất cũng tạo được cảm giác ung dung tự tại, tính cách hào phóng, vô tư.
(Hình trên) Thân chính kiểu “huyền ngạn”, gấp khúc âm dương bao hàm ý nghĩa “mở nhẹ, bóp chặt” Bố cục.
(Hình trên) Thân chính nghiêng gập. Các nhánh đối xứng nhưng tự do làm cho chủ thể như có khuynh hướng vươn dài ra, sức biểu hiện nghệ thuật phong phú.
(Hình trên) Bất luận hình thức nào thì đỉnh tán cây cũng có xu hướng vươn lên tỏ rõ sức sống của mình. Bất luận thân chính có nghiêng, gập hay không thì các nhánh của nó cũng phối hợp một cách cân bằng.
(Hình trên) Bonsai nghệ thuật tuy được gọi là “hội họa lập thể” nhưng không phải ở góc độ nào cũng đem lại cho người ta cảm giác thỏa mãn. Vì vậy cần phải biết đặt ở vị trí nào, góc độ nào để toát lên được nội dung chính của nó. Ở trường hợp này phải đặt ở vị trí trông rõ thân chính nhất để thấy rõ thứ tự các nhánh của nó.
(Hình trên) Thân chính cong tròn nhưng độ cong cũng không được quá lớn nhằm thể hiện được sức vươn. Sau đó thân chính phải cong theo hướng ngược lại thuận theo thế vươn của nó.
(Hình trên) Hình này vừa tương phản với hình trên nữa, do sức vặn của nó lớn, nhấn mạnh được tính “hí kịch” và đem lại cảm giác thú vị cho người xem.
(Hình trên) Khi chơi bonsai “phụ thạch” không nên chỉ suy nghĩ đến quan hệ đơn phương mà phải xem xét đến tính thống nhất của chúng, sao cho sự kết hợp của nó phải đặt đến sự rõ ràng các tầng lớp, có ẩn lộ thì mới đặt đến sự hoàn thiện.
(Hình trên) Bonsai kiểu hai thân hoặc nhiều thân đều lấy thân lớn làm chủ, thân nhỏ để bổ trợ. Khi một thân này nghiêng thì thân kia thẳng để tạo thế cân bằng, trong động phải có tĩnh, cao thấp phối hợp, thưa dày tương phối thì mới tạo được sự hài hòa và tăng hiệu quả nghệ thuật.
(Hình trên) Ở dạng này lá cây phân bố đều ở trên, dưới, trái, phải, trước sau, ở đây không còn là vấn đề tầng bậc nữa mà chính là cách để tô điểm, để làm toát lên bố cục và chủ đề thể hiện nữa. Các nhánh lá như đan xen vào nhau, thứ tự hài hòa cân đối.
